Documentaire ‘Tot je me ziet’ nodigt uit met andere ogen te kijken “Door klein te kijken, zien we zoveel meer”

Son en Breugel - Van maart 2026 tot en met maart 2027 wordt het wonen, leven en beleven op SWZ Zonhove vastgelegd. In het bijzonder worden Daan, Steven, Roel, Puk, Janneke en Ad gevolgd voor de documentaire met de sprekende naam ‘Tot je me ziet’. Hoe kijkt filmmaker en regisseur Ellen van Kempen naar de mens achter hun ernstige meervoudige beperking? Is zij tot verrassende inzichten gekomen? “Door klein te kijken, zien we zoveel meer”, zegt Ellen. “In de basis hebben we allemaal de fundamentele behoefte om gezien, gehoord en geliefd te worden.”

Redactie: Patricia van Baak

“Het was een lang gekoesterde wens van bestuurder Jody Cath. Zij wilde mensen met een ernstige meervoudige beperking meer zichtbaarheid geven in de samenleving en dat raakte me”, vertelt Ellen. “Deze groep is inderdaad nauwelijks zichtbaar. Wat zegt dit over hoe wij kijken, en wat zou het ons kunnen brengen als dat verandert?”

Ellen vindt het heel goed dat de bewoners van Son en Breugel de bewoners van SWZ Zonhove omarmen. Zo worden activiteiten zoals carnaval en het ijsfeest gezamenlijk gevierd en beleefd. Maar ziet iedereen daadwerkelijk de binnenwereld, die zoveel groter is dan op het eerste gezicht zichtbaar?

Puurheid
Ellen: “Zie Steven met zijn práchtige lach. Met zijn, in letterlijke en figuurlijke zin, sprekende ogen communiceert Steven echt super duidelijk. Maar in de documentaire wordt ook zichtbaar dat het niet fijn is om niet begrepen te worden. De prikkelverwerking verloopt wat trager, maar een antwoord komt er altijd. En wij? Wij kunnen niet anders dan vertragen en in het hier en nu zijn.”
Met ‘wij’ bedoelt Ellen zichzelf, cameraman Arjen de Wit en geluidsman Menno van den Berg.

Het vertrouwen opbouwen ging verrassend snel. “Wij zijn er, in het hier en nu, en dit blijven we. We kúnnen niet anders dan zelf écht zijn bij deze sensitieve doelgroep. Door deze connectie worden we toegelaten en durven onze hoofdrolspelers zich volledig te laten zien. Wij komen onwijs veel halen, maar we komen ook brengen, ieder dag weer. Aanwezig zijn, aandacht, vertaling, hén in puurheid laten zien, alles is oké. En dat zit ‘m niet alleen in het eindresultaat, maar in élke dag afsluiten met ‘het was weer een fijne dag’”, aldus Ellen.

Gelijk
Wat zie jij wat je wilt overbrengen naar de kijker? Ellen: “Ik hoop dat de mensen gaan zien dat hun eigen leven en het leven van mensen met een ernstige meervoudige beperking niet zoveel van elkaar verschillen. We zijn allemaal volwassen mensen met gelijke dagelijkse activiteiten. Opstaan, aankleden, ontbijten en naar ons werk gaan bijvoorbeeld. Ja, in een ander tempo en met een grote mate van afhankelijkheid, maar het is geen andere wereld. We lijken op elkaar, zijn gelijk. We zijn in de basis allemaal op zoek naar gezien, gehoord en geliefd worden. Waarbij ik denk dat ‘wij’ het pure zijn, zien en het nu niet meer zo intens kunnen beleven als de doelgroep in ‘Tot je me ziet’. Het pure plezier beleven én dit delen. Zo waren we aan het filmen op de prikkelarme kermis in Son en Breugel. Fantástisch; ook degene die niet in een attractie kon, had plezier. Het ‘ik ben blij voor en met jou’ is hier zo aanwezig. Willen we dit in essentie niet allemaal?”

Intimiteit
Besluit je ook bewust om bepaalde dingen niet te filmen? “Ja, er zijn ethische grenzen. Maar de context maakt het verhaal. Voor de foto bij dit artikel zorgen we dat Steven er op zijn mooist op staat. In de documentaire wordt zijn slabber uiteraard niet weggelaten. We laten intimiteit zien, altijd respectvol.” Ellen vertelt met ontroering hoe de bewoners haar elke keer weer opnieuw inspireren.

Hoe Daan de pure vorm van grenzen aangeven laat zien. “Als Daan geen zin meer heeft, dan is dat zo. Ook dát is zien. Ik zou wel aan Daan kunnen vragen ‘Vind je het goed dat we wél laten zien dat je er klaar mee bent voor vandaag?’.
Ik geef Daan de regie. Want ik realiseer me dat het kwetsbaar maakt; de afhankelijkheid op dagelijkse regie; wie haalt me vandaag uit bed? En vergeet niet dat deze mensen het wáchten tot een vaardigheid hebben moeten maken.”

Wat heeft jou andere inzichten gegeven? “Het werkelijk zien, als je anders kijkt. Roel heeft me kwetsbaarheid en intimiteit laten zien. Het is een supermooie scène als hij voor een ventilator met slierten zit. Je ziet Roel voelen. Hij laat ons hierin toe. Daarin voelt hij, volgens mij, onze aanwezigheid als we op een afstandje aan het filmen zijn. Puk laat in haar gedrag een heel duidelijke communicatie zien.

Een scène waarin Puk geniet van het spelen met een ballon die piepend leeg wordt gelaten laat dit prachtig zien. Voor Puk is het op een gegeven moment niet meer fijn. Ze neemt afstand. Zij communiceert daarmee heel goed: ‘Het is genoeg.’ Deze tweede keer kijken laat Puk in haar volle kracht zien.”

Is geluk wat meer zichtbaar bij deze sensitieve doelgroep? “Ook dat vraagt genoemde tweede blik. Als Janneke een boek vastheeft, dan leest zij in haar beleving voor. Ze straalt puur geluk uit. Vooral Janneke heeft me die tweede blik geleerd. Als eerste zag ik een vrouw in een rolstoel die haar bovenlijf moeilijk kan draaien, maar in de tweede blik zag ik een nieuwsgierige jonge vrouw, die wilde weten wie ik ben en wat ik kom doen. Die tweede keer kijken noem ik ‘klein kijken.’
Als Ad moe is, maar toch moet wachten op zijn eten bijvoorbeeld, zie je zijn onrust toenemen. Maar het is zijn manier om te communiceren. Als dan gezegd wordt ‘Ad, ik zie dat je moe bent. Ik breng je naar een rustigere plek’, dan wordt Ad gezien, gehoord en begrepen.”

Verbinding
Wat zou er veranderen als het ons lukt om écht te zien? Ellen is stil en denkt lang na. “Hoe meer we in staat zijn om verbinding te maken met mensen die in de eerste blik anders zijn dan wij, hoe meer verbinding we met onszelf kunnen maken.

Het is voor ons allemaal fijn te weten dat we verrassend snel verbinding kunnen maken. Weet je, ik kan de bewoners soms écht missen na een aantal draaidagen. Als de mensen na het kijken van ‘Tot je me ziet’ blij zijn dat ze deze fantastische mensen hebben mogen ontmoeten, is mijn doel gehaald.” De documentaire ‘Tot je me ziet’ zal naar verwachting eind mei 2027 te zien zijn.

Wil je de realisatie en de vertoningen van de documentaire steunen? Ga dan naar www.steunswzzorg.nl.