Bijzondere avond over censuur, vrijheid en de kracht van literatuur in de bibliotheek: Wat gebeurt er als we boeken verbieden?

Son en Breugel - Een avond over censuur, vrijheid en de kracht van literatuur trok dinsdagavond 22 september zo’n 35 bezoekers naar de bibliotheek. De bijeenkomst was georganiseerd door Ellen Reinders vanuit de bibliotheek, met als doel bezoekers op een laagdrempelige manier met elkaar in gesprek te brengen over de betekenis van boeken, vrijheid van lezen en het belang van verschillende perspectieven.

Het is deze week de Landelijke Week van het Verboden Boek. Het tweede jaar van deze relatief nieuwe campagne, en net zoals afgelopen jaar neemt Bibliotheek Dommeldal deel met een publieksprogramma. Dit keer was dat de bijeenkomst ‘Lees dit boek niet!’.

De avond kreeg een bijzondere vorm. Leden van het Schrijverscollectief lazen fragmenten voor uit boeken die ergens ter wereld verboden, gecensureerd of omstreden zijn of zijn geweest. Na ieder fragment volgde een stelling waarop het publiek kon reageren. Arndt van Ruremonde praatte de verschillende onderdelen van de avond aan elkaar. Daarna gaf schrijver en literatuurwetenschapper Floris Bernard vanuit zijn wetenschappelijke blik achtergrond en context bij het onderwerp.

Van Plato tot Fahrenheit 451
In zijn verhaal nam Bernard het publiek mee langs verschillende schrijvers en periodes uit de geschiedenis. Namen als Plato, Erasmus, Spinoza, Rousseau en John Milton kwamen voorbij. Steeds keerde dezelfde vraag terug: wat gebeurt er wanneer ideeën niet meer besproken mogen worden?

John Milton werd aangehaald als een belangrijke pleitbezorger van de vrijheid om ideeën met elkaar te confronteren. In debat en discussie, zo luidde de gedachte, kunnen mensen hun ideeën aanscherpen en verder komen. Een van de kernpunten van de avond was dan ook dat een idee niet verdwijnt doordat je het verbiedt. Je haalt het alleen uit het openbare debat.

Dat werd pijnlijk zichtbaar bij de boekverbrandingen in nazi-Duitsland in 1933. Ook een schrijver als Erich Maria Remarque (Im Westen nichts Neues) werd het zwijgen opgelegd. Later kwam de Sovjet-Unie aan bod, met onder meer Boris Pasternak, de schrijver van Dokter Zjivago.
Het boek verscheen niet in de Sovjet-Unie en Pasternak kwam na het ontvangen van de Nobelprijs voor Literatuur onder grote druk te staan om de prijs niet te accepteren.

Ook fictie over censuur kwam voorbij, zoals Fahrenheit 451 van Ray Bradbury, waarin boeken worden verboden en verbrand.

Boeken die mogen schuren
Een ander belangrijk punt van Bernards verhaal was dat lezen niet alleen bedoeld is om bevestigd te worden in wat je al denkt. Lezers moeten juist op zoek gaan en in aanraking komen met elementen die buiten hun eigen wereld vallen. Een boek mag schuren. Het mag ongemakkelijk zijn: een ander wereldbeeld laten zien of ideeën bevatten waar je het niet mee eens bent. Juist daardoor kan literatuur je blik verruimen.

Die gedachte vormde een mooie verbinding met het onderwerp van de avond. Als je alleen leest wat bij je eigen overtuigingen past, kom je weinig nieuwe ideeën tegen. Literatuur kan daarentegen een ontmoeting zijn met een andere tijd, cultuur, overtuiging of levenswijze.

Niet wegstoppen, maar bespreken
De avond ging daarmee uiteindelijk over meer dan alleen verboden boeken. Het ging over het vrije woord.

Een conclusie die uit de verschillende voorbeelden naar voren kwam: niet ieder vrij woord hoeft te worden omarmd om het te mogen lezen. Juist door verschillende ideeën toe te laten en erover in gesprek te gaan, kunnen mensen hun eigen overtuigingen beter leren kennen en hun blik verbreden.

De ongeveer 35 aanwezigen kregen daar gedurende de avond volop gelegenheid toe. De combinatie van voorgelezen literatuur, stellingen, reacties uit het publiek en de historische duiding van Floris Bernard zorgde ervoor dat het onderwerp niet alleen als geschiedenis werd besproken, maar ook direct verbonden werd aan de dag van vandaag, en het vrije woord dat onder druk staat. Een mooie afsluiter was dan ook het inzicht van schrijver en filosoof Voltaire dat Floris Bernard het publiek gaf. Namelijk dat een boek verbieden eigenlijk zegt: we hebben onvoldoende intelligentie om erop te antwoorden (“Brûler un livre de raisonnement c’est dire: nous n’avons pas assez d’esprit pour lui répondre”).